Narodowy Bank Polski (NBP), jako bank centralny Rzeczypospolitej Polskiej, nie działa jak typowy bank komercyjny, lecz czerpie dochody z emisji pieniądza, zarządzania rezerwami walutowymi, operacji polityki pieniężnej oraz inwestycji w aktywa finansowe.
95% wypracowanego zysku NBP trafia do budżetu państwa, a pozostałe 5% wzmacnia fundusz rezerwowy, co czyni bank istotnym filarem finansów publicznych.
W ostatniej dekadzie NBP wypracował łącznie około 40 miliardów złotych zysku, choć wyniki zależą od warunków rynkowych – od rekordowych 11 miliardów złotych w 2021 roku po okresowe straty związane z kosztami operacji otwartego rynku i wahaniami kursowymi.
Podstawowe funkcje NBP a generowanie dochodów
NBP pełni role banku emisyjnego, banku banków oraz centralnego banku państwa, co wyznacza jego model przychodowy. Emisja pieniądza historycznie daje najwyższy zwrot – koszt produkcji banknotów jest znikomy wobec ich wartości nominalnej, co wspiera siłę nabywczą banku centralnego.
Bilans NBP osiągnął w 2021 roku rekordowe 825,3 miliarda złotych, a dominują w nim rezerwy dewizowe (w tym złoto i waluty obce), bony pieniężne oraz papiery wartościowe. Rachunek zysków i strat zależy głównie od:
- wyniku z odsetek (odsetki, dyskonto i premia),
- różnic kursowych i cenowych z obrotu rezerwami,
- operacji polityki pieniężnej.
Koszty działalności NBP są relatywnie niskie – około 1 miliarda złotych rocznie, z czego około połowa to wynagrodzenia – co sprzyja wysokim zyskom netto.
Główne źródła dochodów NBP
1. Zarządzanie rezerwami dewizowymi i złotem – kluczowy motor zysków
Operacje na rezerwach walutowych i złocie to dominujące źródło dochodów. NBP inwestuje rezerwy w papiery wartościowe, depozyty w zagranicznych bankach centralnych, transakcje odwróconego repo (po stronie aktywów bilansu) oraz kontrakty terminowe, aby maksymalizować wynik przy zachowaniu bezpieczeństwa i płynności.
W 2021 roku te operacje wygenerowały najwyższy w historii wynik, sięgający prawie 11 miliardów złotych, głównie dzięki dodatnim różnicom kursowym i cenowym (w tym na złocie). Część rezerw utrzymywana jest na rachunkach bieżących, reszta w aktywach dochodowych, co poprawia średnią rentowność portfela.
2. Dochód z działalności emisyjnej (seigniorage)
Emisja pieniądza daje dochód emisyjny, czyli różnicę między wartością nominalną znaków pieniężnych a kosztem ich wytworzenia i dystrybucji. To pozwala bankowi centralnemu funkcjonować bez bezpośredniego finansowania z podatków.
3. Wynik z polityki pieniężnej
NBP uzyskuje przychody odsetkowe z posiadanych papierów wartościowych (np. obligacji). Jednocześnie w okresach wysokich stóp procentowych rosną koszty dyskonta bonów pieniężnych, które absorbują nadpłynność sektora bankowego. W analizowanym okresie sięgnęły one 18,7 miliarda złotych.
4. Inne źródła
Różnice kursowe – umocnienie złotego może obniżać wyceny zagranicznych aktywów (np. ok. -2,4 miliarda złotych na długoterminowych papierach); obsługa Skarbu Państwa oraz rozwój systemu płatniczego – mniejsze, ale stabilne i przewidywalne wpływy.
Poniższa tabela syntetyzuje główne źródła dochodów, przykładowy wpływ w 2021 roku oraz kluczowe ryzyka:
| Źródło dochodu | Przykładowy wpływ (2021) | Czynniki ryzyka |
|---|---|---|
| Rezerwy dewizowe i złoto | ~11 mld zł zysku | wahania kursów walut, ceny złota |
| Polityka pieniężna | dodatni wynik odsetkowy | koszty bonów pieniężnych (nadpłynność) |
| Emisja pieniądza | seigniorage (brak bezpośredniej kwantyfikacji) | inflacja erodująca wartość |
| Inwestycje (repo, kontrakty terminowe) | dodatkowe dochody z depozytów | ryzyko rynkowe |
Dystrybucja zysków i rola w budżecie państwa
Po pokryciu kosztów oraz rezerwy kursowej 95% zysku netto trafia do budżetu państwa. W 2021 roku przekazano około 10,4 miliarda złotych, a w ujęciu dekady łącznie około 40 miliardów złotych.
NBP nie jest finansowany z podatków – sam się utrzymuje dzięki emisji i inwestycjom. W okresach strat (np. przy wysokich kosztach bonów lub umocnieniu złotego) wpłaty do budżetu są wstrzymywane, co odzwierciedla cykliczność wyników.
Czynniki ryzyka i zmienność wyników
Wysokie zyski nie są gwarantowane – na wynik wpływają następujące elementy:
- Bony pieniężne – największe obciążenie kosztowe w warunkach nadpłynności i wysokich stóp (np. 18,7 mld zł w jednym okresie sprawozdawczym);
- Wycena aktywów – umocnienie złotego obniża wartość zagranicznych obligacji i depozytów;
- Polityka pieniężna – wzrost stóp zwiększa koszty emisji bonów;
- Ryzyko kursowe – dominujące w strukturze rezerw.
Na tle banków komercyjnych (np. dane 2024: przychody odsetkowe +3,9% i wzrost zysków netto), NBP ma odmienny, bardziej rynkowo-wrażliwy profil, zależny od globalnych stóp, kursów walutowych i cen metali szlachetnych.